Korzyści z prowadzenia polityki energetycznej przez gminy

Ustawa Prawo energetyczne przewiduje istotną, choć nie w pełni precyzyjnie zapisaną rolę gmin w definiowaniu i wprowadzaniu na poziomie lokalnym polityki energetycznej, stanowiąc art. 18. Wynika z niego, że planowanie energetyczne to czynność składająca się na politykę energetyczną. Plany energetyczne natomiast, przełożone na konkretne działania i programy sprawiają, że postulowana polityka może być realizowana. Ustawa przewiduje, że gmina jako podstawowa jednostka podziału terytorialnego kraju, jest wiodącym podmiotem decydującym o kierunkach rozwoju lokalnych systemów energetycznych. Powinna być ona głównym inicjatorem tworzenia na swym terenie infrastruktury energetycznej, co ma zapobiec dowolności działań przedsiębiorstw energetycznych. Z ustawy wynika również, że w procesie polityki energetycznej uczestniczą także przedsiębiorstwa energetyczne (wytwórcze i dystrybucyjne). Uczestnictwo to, wobec szczególnie złożonego przedmiotu powinno przyjąć formę współpracy. 

Przybliżając pojęcie systemu energetycznego gminy, należy stwierdzić, że w zakresie wytwarzania składa się on głównie z lokalnych źródeł ciepła, a w obrębie dystrybucji z przedsiębiorstw energetyki cieplnej, obsługujących z reguły kilka miejscowości. W związku ze wzrostem roli i znaczenia odnawialnych źródeł energii, wykorzystanie lokalnych naturalnych źródeł energii takich, jak energia wody, wiatru, słońca, ziemi (geotermalna) pozwala na podjęcie produkcji energii elektrycznej na lokalne potrzeby, co wpływa na zmniejszenie zakupu energii ze źródeł konwencjonalnych i wzbogacenie systemu energetycznego gminy.

Polityka energetyczna gminy dotyczy m.in. kształtowania zrównoważonego systemu energetycznego, istotnie wpływającego na lokalny rozwój gospodarczy poprzez rozbudowę i modernizację infrastruktury.

Autorami projektów dotyczących rozbudowy i modernizacji infrastruktury energetycznej winny być gminy, natomiast ocenia je i zatwierdza do realizacji Urząd Marszałkowski. Wskazane jest, aby projekty te były opracowywane przy aktywnej współpracy przedsiębiorstw energetycznych, ponieważ przynosi ona wymierne korzyści pozwalające na:

• uniknięcie powielania planów miejscowych przez różne przedsiębiorstwa (inwestorów),
• obniżenie kosztów inwestycji,
• lepsze wykorzystanie istniejącego majątku przedsiębiorstw energetycznych,
• poprawę usług dla istniejących i nowych odbiorców.

Prawo energetyczne kreuje wizje harmonijnej współpracy przedsiębiorstw energetycznych i gmin, na których obszarze przedsiębiorstwa te prowadzą działalność gospodarczą. Jednak dotychczasowe efekty takiej współpracy nie są zadawalające³.

Najbardziej wymagana jest współpraca gmin z przedsiębiorstwami energetycznymi w obszarze przesyłu i dystrybucji ze względu na pilne potrzeby remontów i modernizacji sieci (szczególnie wiejskich). Coraz trudniej jest podłączyć nowych odbiorców do wyeksploatowanej sieci. Rozsądnym wyjściem z tej sytuacji jest opracowanie przez gminy wspólnie z przedsiębiorstwami bilansu energetycznego i podjęcie działań reelektryfikacji.

Inwestycje w infrastrukturę energetyczną nie mogą pomijać spraw dotyczących ochrony środowiska, ponieważ gminy zobowiązane są do prowadzenia zrównoważonej polityki energetycznej. OZE stają się coraz istotniejszym elementem systemu energetycznego. Produkcja energii elektrycznej ze źródeł odnawialnych jest wyzwaniem dla przedsiębiorstw energetycznych i dla samorządów. Od ich umiejętności współpracy będzie zależało, jak duże przyniesie ona korzyści nie tylko dla nich, ale także dla wspólnoty samorządowej..
Gmina w ramach realizacji zadań energetycznych jest zobowiązana do realizacji polityki energetycznej państwa⁴, gdzie rozwój odnawialnych źródeł energii ujmowany jest jako jeden z priorytetów. W ramach autonomii jaką dysponuje gmina⁵ może ona bezpośrednio stosować wytyczne Unii Europejskiej, a te są w tej materii jednoznaczne. Priorytetem jest bowiem rozwój technologii wykorzystujących OZE, a przez to zróżnicowanie form energii umożliwiające zrównoważony rozwój w tej dziedzinie, również w skali gminy. Wykorzystanie lokalnych odnawialnych źródeł energii staje się zatem jednym z ważniejszych kierunków polityki energetycznej gminy. Uwzględniając odnawialne źródła energii w lokalnej polityce energetycznej gmina realizuje zadania na rzecz ochrony klimatu a zarazem ogranicza negatywny wpływ gospodarki energetycznej na środowisko naturalne. Powinny być one postrzegane nie tylko jako wypełnienie obowiązków prawnych nałożonych na gminę, ale także jako źródło potencjalnych korzyści:

Powstawanie nowych podmiotów gospodarczych i nowych miejsc pracy zarówno przy produkcji i wykorzystaniu odnawialnych źródeł energii jak i przy produkcji urządzeń i usług.
Możliwość aktywizacji terenów, zwłaszcza tych z widocznymi problemami społeczno-gospodarczymi, takimi jak: tereny rolnicze, w tym popegeerowskie obszary zdegradowane przemysłowo, czy też obszary cenne przyrodniczo o szczególnych warunkach gospodarowania.
Obniżenie kosztów energii poprzez zróżnicowanie źródeł i uniezależnienie się od jednego głównego dostawcy.
Zwiększenie wpływów budżetów lokalnych na skutek aktywizacji lokalnego rynku produkcji i usług, a także rynku pracy.
Możliwości uzyskania wsparcia finansowego ze źródeł krajowych (system funduszy ochrony środowiska i gospodarki wodnej, Ekofundusz, BOŚ) i zagranicznych.
Prowadzenie lokalnej polityki energetycznej ukierunkowanej na wykorzystanie odnawialnych źródeł energii może przynieść także korzyści pozaekonomiczne. Są to przede wszystkim korzyści ekologiczne, rozumiane jako poprawa jakości powietrza, redukcja niskiej emisji, ochrona zasobów nieodnawialnych oraz zmniejszenie wytwarzanych odpadów⁷.
Rozwój odnawialnych źródeł energii wiąże się z uniknięciem degradacji środowiska wywołanej przez energetykę konwencjonalną, a więc nie wywołuje konieczności uiszczania opłat za zanieczyszczanie środowiska.

Gminy powinny dostrzec korzyści z prowadzenia polityki w obszarze gospodarki energetycznej, które pozwalają m.in. na skierowanie inwestycji tam, gdzie one są naprawdę konieczne i gdzie przyniosą największe efekty. Pozwala także na ocenę jakości jej potencjału i zaangażowania w kształtowanie zrównoważonego rozwoju. Stabilny kierunek zmian infrastrukturalnych w gminach zachęca biznes do włączenia się w rozwój danej gminy. Prowadząc politykę energetyczną gmina może:

1. tworzyć warunki umożliwiające powstawanie nowych miejsc pracy,
2. osiągać wymierne efekty w odniesieniu do stanu środowiska przyrodniczego, co może pozytywnie wpływać na promocję gminy i stymulować jej rozwój,
3. skutecznie zarządzać własną gospodarką energetyczną.

Największe korzyści z prowadzenia polityki energetycznej gmina osiągnie, jeżeli we współczesnych warunkach zapewni wystarczające zaopatrzenie mieszkańców w nośniki energii, w sposób niezawodny i tani. Wyzwaniem dla gmin jest minimalizacja ryzyka przerwania ciągłości dostaw przez poszukiwanie alternatywnych źródeł zaopatrzenia w energię.

Podkreślenia wymaga fakt, że wykorzystując własne zasoby paliw, gmina ogranicza odpływ środków finansowych z tytułu podatków lokalnych, zwiększa natomiast aktywizację zawodową oraz przyczynia się do obniżania kosztów energii. Ponieważ lokalne paliwa są tańsze⁸, konsekwencją będzie wzrost konkurencyjności wytwarzanych na obszarze gminy wyrobów i usług. Rozwój nowych technologii odnawialnych źródeł⁹ energii to dla gminy znaczne oszczędności w przypadku uzyskania wsparcia finansowego w zakresie modernizacji infrastruktury technicznej. Wykorzystanie lokalnych źródeł energii zwiększa ekonomiczną efektywność gospodarowania zasobami, stymuluje lokalną przedsiębiorczość.

Podsumowując dotychczasowe rozważania, do korzyści wynikających z prowadzenia polityki energetycznej przez gminy należy zaliczyć:

• Zbudowanie ładu energetycznego na obszarze gminy.
• Minimalizację kosztów zaopatrzenia w nośniki energii w wyniku realizacji gminnych planów energetycznych.
• Określenie w planie energetycznym gminy zasięgu sieci energetycznych, ciepłowniczych i gazowych.
• Ukierunkowanie działań marketingowych przedsiębiorstw energetycznych w zakresie rozszerzenia rynku usług.
• Stworzenie warunków do opracowania lub aktualizacji planów rozwojowych przedsiębiorstw energetycznych.
• Zapewnienie ekonomicznie uzasadnionych warunków przyłączenia nowych odbiorców do sieci.
• Zaprojektowanie zakresu i kosztów modernizacji systemów ciepłowniczych dla potrzeb prywatyzacji.

Tak więc nie tylko gminie można przypisać korzyści z prowadzenia polityki energetycznej, odnoszą je także inne podmioty gospodarki energetycznej. Odnoszą je także przedsiębiorstwa energetyczne, które mogą oczekiwać lepszego zdefiniowania przyszłego lokalnego rynku energii, uwiarygodnienia popytu na energię oraz uniknięcia błędnych inwestycji w zakresie wytwarzania, przesyłu i dystrybucji energii. Nie można w tej grupie pominąć odbiorców, którzy mogą spodziewać się przez integrację strony podażowej i popytowej energii dostępności do usług energetycznych po możliwie najniższych kosztach.

Wyrazem polityki energetycznej gminy są plany energetyczne¹⁰. Skorelowanie ich z programami ochrony środowiska pozwala gminie na uzyskanie korzystnego dofinansowania w postaci dotacji i pożyczki niskooprocentowanej do proekologicznych inwestycji. W sytuacji braku wystarczających środków w budżetach gmin na rozwój lokalny jest to ważny argument za prowadzeniem polityki energetycznej przez gminy.

Podkreślić należy, że samo wykonanie założeń do planu czy planu energetycznego nie zapewnia warunków do osiągnięcia celów polityki energetycznej gminy. Posiadanie przez gminy planów energetycznych świadczy o tym, że dokonały one inwentaryzacji istniejącej bazy technicznej w zakresie infrastruktury energetycznej oraz zidentyfikowały problemy związane z zaopatrzeniem mieszkańców w ciepło, energię elektryczną i paliwa gazowe. Poprzez analizę stanu istniejącego oraz prognozę potrzeb energetycznych i możliwości ich zaspokojenia gminy mogą wskazać pewien zbiór rozwiązań, które w końcowym efekcie doprowadzą do poprawy stanu początkowego określonego w diagnozie stanu istniejącego.

Gminy, będące reprezentantami interesów lokalnych społeczności, dokonują okresowych analiz istniejącej sytuacji co do sposobu zaspokajania zbiorowych potrzeb ludności w nośniki energii, wskazując jednocześnie która z oferowanych na rynku technologii lub który z oferowanych produktów (rodzaj energii lub jej nośnik) i na jakich obszarach pozwala minimalizować koszty zaspokajania określonych potrzeb. Gminy formułują postulaty co do celowości podejmowania inicjatyw inwestycyjnych oraz oczekiwań jak powinna kształtować się w przyszłości struktura podaży poszczególnych rodzajów energii oraz infrastruktura systemów przesyłu lub dystrybucji, które zapewnią odbiorcy swobodę wyboru na konkurencyjnym rynku rodzaju wykorzystywanej energii lub jej nośnika dla zaspokojenia określonego rodzaju potrzeb oraz dostawcy.

³ Głównymi przyczynami takiego stanu rzeczy są bardzo ograniczone możliwości  budżetowe gmin i przedsiębiorstw energetycznych oraz niedostrzeganie wymiernych korzyści z wspólnego działania. 

⁴ Art. 18 ust. 2 Ustawy prawo energetyczne.

⁵ H. Rechul: Powiązania statyczne między polityką energetyczną gminy a polityką energetyczną państwa. Rynek Energii nr 4/2005. 

⁷ Wykorzystanie odnawialnych źródeł energii przyczynia się do wzrostu świadomości ekologicznej w zakresie konieczności oszczędzania energii oraz stosowania nowoczesnych rozwiązań służących zaopatrzeniu w energię. Służy zatem poprawie wizerunku proekologicznego gminy. 

⁸ Jeżeli zachowane zostaną występujące od początku lat siedemdziesiątych tendencje wzrostu cen ropy i gazu, to można zaryzykować tezę, że tania energia z paliw konwencjonalnych oparta o gaz czy olej opałowy to już przeszłość. Innym uzasadnieniem tej tezy jest perspektywa wyczerpania zasobów ropy naftowej i gazu w ciągu kilkudziesięciu lat co wywoła wzrost ich cen oraz powszechne dążenie do zasadniczej przebudowy bilansu energetycznego w gospodarce świata.

⁹ W dyskusjach często podnoszona jest kwestia rzekomo nieopłacalnego rozwoju energetyki odnawialnej. Zasadniczo teza ta budowana jest w oparciu o wysoko kapitałochłonną energetykę wiatrową i fotowoltaiczną. Tymczasem przy określaniu kosztów energii pochodzącej z paliw kopalnych w zasadzie nie uwzględnia się kosztów zewnętrznych, to znaczy kosztów ekologicznych oraz związanych z nimi kosztów społecznych, kosztów podejmowanych wcześniej wieloletnich prac badawczo-rozwojowych i wierceń geologicznych. Zakładając, że szkody wyrządzone środowisku są tak wielkie jak przedstawiają ekolodzy, to przy uwzględnieniu kosztów ich naprawy energia ze źródeł odnawialnych jest tańsza od energii ze źródeł konwencjonalnych

¹⁰ Plan energetyczny pełni też rolę edukacyjną i informacyjną dla mieszkańców o prognozowanym rozwoju infrastruktury energetycznej w gminie. Przyczynia się do rozwoju świadomości mieszkańców gminy w zakresie możliwości i potrzeby efektywnego wykorzystania energii, spełnia rolę narzędzia edukacji ekologicznej.