Zadania własne jednostka realizuje w oparciu o swoje środki finansowe, zadania zlecone po zapewnieniu środków przez administrację rządową. Za realizację pierwszej grupy zadań odpowiedzialność bezpośrednio ponosi samorząd, za realizację zadań drugiej grupy – administracja rządowa i pośrednio samorząd.

Zadania własne gminy są ściśle związane z jej publicznoprawną odpowiedzialnością za załatwianie wszelkich spraw publicznych (zadań publicznych) o znaczeniu lokalnym, spełniających służebną rolę względem lokalnej społeczności.

Zakres zadań samorządu gminnego wynika z art. 6 i 7 ustawy o samorządzie gminnym – oba te przepisy wzajemnie się uzupełniają. Artykuł 7 ustawy przykładowo wymienia katalog 20 zadań własnych, do których zalicza sprawy „wodociągów i zaopatrzenia w wodę, kanalizacji, usuwania i oczyszczania ścieków komunalnych, utrzymywania czystości i porządku oraz urządzeń sanitarnych, wysypisk, zaopatrzenia w energię elektryczną i cieplną oraz gaz”.

Zakres działania gminy określony został w art. 6 ust 1 ustawy i obejmuje „wszystkie sprawy publiczne o znaczeniu lokalnym, nie zastrzeżone ustawami na rzecz innych podmiotów”. Oznacza to uniwersalność zakresu działań własnych gminy, bowiem gmina nabyła możliwość wykonywania wszystkich zadań publicznych o znaczeniu lokalnym na swoim terenie, według swobodnego uznania, ograniczonego jedynie regulacjami zawartymi w ustawie. Przepisy te mają charakter ogólnych reguł rozwijanych następnie w przepisach szczegółowych.¹ Należy jeszcze dodać, iż jednostki samorządu terytorialnego wykonują przysługujące im zadania publiczne w imieniu własnym i na własną odpowiedzialność dla zaspokojenia potrzeb mieszkańców.

Realizacja przez gminy zadań w dziedzinie energetyki jest jednym z przejawów gospodarki komunalnej, rozumianej jako wykonywanie przez gminy zadań własnych, w celu zaspokojenia zbiorowych potrzeb wspólnoty samorządowej, co zostało zapisane w art. 1 ust. 1 ustawy o gospodarce komunalnej.²

Do głównych obowiązków gminy w dziedzinie energetyki należy planowanie i organizacja zaopatrzenia w ciepło, energię elektryczną i paliwa gazowe na jej obszarze. Jak łatwo zauważyć, są to dwie kategorie zadań o różnym charakterze. Za realizację zadań należących do pierwszej kategorii odpowiada wójt, burmistrz lub prezydent miasta. Jest on zobowiązany do przygotowania projektu założeń do planu zaopatrzenia w nośniki energii i paliwa gazowe, którego postanowienia mogą dotyczyć całego obszaru gminy jak i jej części.
Drugą kategorią zadań gminy w dziedzinie energetyki jest organizowanie zaopatrzenia w paliwa gazowe, energię elektryczną oraz ciepło na terenie gminy³. Polega ona na realizowaniu zaopatrzenia gminy w nośniki energii i paliwa gazowe. Nie oznacza to jednak, że gmina ma wypełniać obowiązek dostarczania wspólnocie samorządowej ciepła, gazu czy energii elektrycznej. Jej powinności ograniczają się do organizacji oraz planowania zaopatrzenia.

Kolejnym zadaniem gminy dotyczącym energetyki jest planowanie, a także finansowanie oświetlenia ulic, placów i dróg publicznych na terenie gminy (Art. 18 ust. 1 pkt 3 u.p.e). Najnowszym zadaniem gminy w obszarze gospodarki energetycznej jest planowanie i organizacja działań mających na celu racjonalizację zużycia energii i promocję rozwiązań zmniejszających zużycie energii na obszarze gminy (Art. 18 ust.1 pkt 4 u.p.e). Działania podejmowane przez gminę w tym zakresie mają przede wszystkim charakter stosowania prawa, to jest realizacji wytycznych zapisanych w ustawie. Konieczne jest zaznaczenie, że powinności gminy co do oświetlenia ulic mają charakter zadań własnych, co oznacza, że finansowane są z dochodów własnych gminy.

Za słuszne należy uznać podejście traktujące usługi energetyczne jako działania użyteczności publicznej i mówiące, że nie powinny one być w pełni urynkowione, jako że sam mechanizm rynkowy nie jest w stanie zagwarantować efektywnego ich świadczenia. To uzasadnia ingerencję gminy w lokalny rynek poprzez regulację działalności gospodarczej. Planowanie w gospodarce energetycznej jest jednym z przejawów regulacyjnych działań gminy na lokalnym rynku.

¹  Zadania samorządu gminy ustalone zostały w ustawie samorządowej i w ustawach szczególnych, m.in. Ustawie Prawo energetyczne. Zatem ustawa samorządowa nie zawiera wyczerpującego katalogu tych zadań. 

²  Ustawa z 20 grudnia 1996 roku o gospodarce komunalnej (Dz. U. z 1997r. nr 9, poz. 43 z późn. zm.).

³  Art. 18 ust. 1 u.p.e.